powrót

Lidia Jurek, Bruno Kamiński

Wieluńskie skarby

 Wieluń jest miastem o bardzo długiej historii. Szczególnie pomyślne były dla Wielunia XIV-XVI w. a także, choć w mniejszym stopniu, I połowa XVII w. Rozwój miasta, który przypadał na tamte czasy przejawiał się min. we wznoszonych wówczas reprezentacyjnych budowlach, kościołach, fortyfikacjach czy obiektach o przeznaczeniu gospodarczym. Dbano także o godne ich wyposażenie sprowadzając cenne obrazy, rzeźby czy naczynia liturgiczne. Liczne wojny i inne kataklizmy, jakich doświadczyło w przeszłości to miasto, poczyniły znaczne spustoszenie wśród tutejszych zabytków architektury ale i wśród owych cennych ‘ruchomości’ znajdujących się w Wieluniu. W dziale tym postawiliśmy sobie właśnie za zadanie przybliżenie niektórych spośród tych dzieł sztuki, które zachowały się pomimo dotkliwych zniszczeń miasta. Biorąc pod uwagę wielość i rozmiary nieszczęść jakie były udziałem Wielunia w ostatnich stuleciach, tym bardziej zrozumiały jest fakt, iż ocalałe zabytki są szczególnie bliskie jego mieszkańcom, stanowią wieczną pamiątkę jego wielowiekowej historii.

 Malarstwo

zdejęcie z krzyża

Zdjęcie z krzyża (XVI w.)

   Obraz Zdjęcie z krzyża znany też, jako Opłakiwanie Chrystusa, z kościoła poaugustiańskiego w Wieluniu (pierwotnie zdobił wieluńską kolegiatę) jest przykładem polskiego malarstwa cechowego z XV wieku. Obraz ten namalowany został temperą na lipowej desce. Datowany jest na XVI w. i wykazuje stylistyczną zbieżność z epitafium Marcina Banka z 1494 roku. Występujące w nim różnice wyrażają się w rozkołysanym, ,,bukietowym” układzie grupy, gdzie poszczególne postacie wychylają się jak łodygi w związku kwiatów. Jest też ornamentalne skupienie i przenikanie się konturów podporządkowanych eliptycznym układom, wreszcie swoista dowolność proporcji – bardziej dekoracyjna niż rzeczywista.


  

Warte wspomnienia są także całopostaciowe portety z I poł. XVII wieku Anny ze Sroczyc Koniecpolskiej, wojewodziny sieradzkiej i Aleksandry z Koniecpolskich Denhoff, wojewodziny sieradzkiej (1632 r.) Oba obrazy znajdują się obecnie w kościele bernardynek.
   Szczególnie ta pierwsza była osobą bardzo dla Wielunia zasłużoną. U schyłku swego życia postanowiła wstąpić do zakonu. Aby urzeczywistnić swój zamiar postanowiła ufundować w Wieluniu klasztor ss. bernardynek. W tym celu nakazała zakupić znajdujący się w mieście dwór arcybiskupi, który poleciła przebudować na klasztor, jednoczesnie bogato go uposażając. Zmarła 4 października 1616 r. nie doczekawszy niestety jego konsekracji. Pochowana ją w podziemiach ufundowanego przez siebie klasztoru.
   Obraz przedstawiający wojewodzinę Annę zasługuje na uwagę także z tego względu, iż w tle z prawej strony postaci uwieczniony został wieluński zamek. Jest to najstarszy i jeden z niewielu wizerunków tej budowli.

koniecpolska

Anna Koniecpolska (XVII w.)

 

 

grosz czynszowy
Grosz czynszowy (XVII w.)

   W kościele poagustiańskim przechowywany jest obraz Grosz Czynszowy z XVII w., sprowadzony do Wielunia z Włoch przez podkomorzego wieluńskiego Jerzego Boxę Radoszewskiego.
   W tym samym kościele podziwiać można obraz Matki Bożej Pocieszenia. Obraz ten powstał w 1640 r. z fundacji Stanisława Starowskiego, przeora krakowskiego. Jest to dzieło polskiego warsztatu cechowego. Pierwsze informacje o obrazie i otaczającym go kulcie pojawiają się od 1688 roku w podaniu przeora wieluńskiego, Amadeusza Małaczyńskiego, na kartach kroniki i w kopiorum klasztornym pisanym w Olkuszu w 1655 roku. Są tam zawarte informacje o łaskach obrazu i składanych dlań wotach, które jednak nie zachowały się. Zaś najwcześniejsze zachowane pochodzą z XIX wieku. Obraz został uratowany z pożaru miasta w 1858 roku, choć z kościoła zostały tylko zgliszcza. Przejawem czci obrazu był zwyczaj oddawania przez matkę swych dzieci pod opiekę Matki Bożej przed jej obrazem. Innym przejawem były liczne pielgrzymki przybywające na uroczystości odpustowe w niedziele po 28 sierpnia. Szczególne uroczystości przed obrazem przeprowadzane były w 1966 roku, w tysiąclecie państwa polskiego. Wzięło w nich udział 4 biskupów. W 1968 roku prymas Stefan Wyszyński wydał dekret zezwalający na odprawianie w każdą niedzielę mszy świętej przed słynnym ze swych łask obrazem, z intencjami wypisywanymi przez wiernych na kartkach. Kult obrazu trwa już w ten sposób od ponad 3 stuleci.
   Obraz wykonano technika olejną na płótnie, przyklejony do deski lipowej, o wymiarach 84×66 cm. Został namalowany w 1640 roku. Srebrna sukienka pokrywająca lico posiada wybitne wartości artystyczne w przeciwieństwie do reszty wizerunku. Obraz przedstawia postać Matki Bożej trzymającej na kolanach dziecko Jezus. Madonna ukazana jest w sukni z jasnej czerwieni, z płaszczem przerzuconym przez prawą rękę, w której trzyma stylizowaną różę. Na rąbku płaszcza widnieje napis: MONSTRA TE ESSE MATREM. Pod nim znajduje się wizerunek klęczącej postaci fundatora, poniżej zaś – herb Nałęcz. Korona umieszczona na głowie Matki Boskiej jest ozdobą sukienki, która przykrywa cały obraz. Widoczne są jedynie twarz, ręce i stopy dzieciątka. Obraz z XVI wieku, znajduje się w kościele kolegiackim p. w. Bożego Ciała. Radoszewskiego. Obraz pochodzi najprawdopodobniej z tzw. Szkoły Tycjana.

  Tryptyk Wieluński

Pisząc o zabytkach Wielunia warto przypomnieć dzieło, które ongiś zdobiło wieluńską kolegiatę. Chodzi o obraz nieznanego malarza z 1460 roku znajdujący się obecnie w kościele seminarium duchownego we Włocławku. Jak już wspomniano pierwotnie stanowił on element wyposażenia kolegiaty wieluńskiej, skąd przed 1464 roku, na polecenie arcybiskupa Jana Sprowskiego, został przeniesiony do kościoła w Wielgomłynach k. Radomska. Od 1918 r. znajdował się w Muzeum Diecezjalnym we Włocławku, zaś od 1933 r. w kościele seminaryjnym p. w. św. Witalisa.

Jest to tryptyk malowany temperą na drewnie. Wymiary obrazu środkowego to 148160 cm, skrzydeł 148x58 cm. Malowidło centralne przedstawia koronację Marii, w dolnej, wydzielonej partii znajdują się postacie świętych: Katarzyny, Doroty, Barbary, Małgorzaty, Andrzeja, Wawrzyńca, Bartłomieja i Krzysztofa. Na skrzydle lewym namalowano – Niesienie krzyża św. Marcina; na skrzydle prawym – Ukrzyżowanie, św. Jerzego. Odwrocia skrzydeł zawierają wizerunki czterech biskupów.

swięty Jerzy

Św. Jerzy walczący ze smokiem. Fragment tryptyku wieluńskiego.


madonna

Srebrny rlikwiarz w kształcie Madonny z 1510 r.

Madonna Wieluńska

    Relikwiarz Madonny z dzieciątkiem z 1510 roku został wykuty ze srebrnej blachy. Było to jedno z najwspanialszych dzieł polskiej sztuki złotniczej przełomu gotyku i renesansu. Jak podaje prof. J. Pagaczewski: ,,Madonna ubrana w suknię przepasaną w pasie, a pod szyją wygiętą w półkole i w płaszcz spięty na piersiach agrafą z dużym wypukłym na brzegach fasetowanym almandynem. Trzyma na lewej ręce dzieciątko, które prawą rączką błogosławi, w lewej zaś ma świat. Matka Boska miała w prawej ręce berełko. Rozpuszczone włosy spływały w długich lokach na plecy aż prawie do połowy postaci. Na głowie miała przezroczystą koronę. Obręcz korony ujęta była w dwa pionowo prążkowane wałeczki, była gładka. Na niej lśniły kamienie: almandyn, turkus, dwa ametysty, 3 szafiry i dwa topazy. W bokach postumentu znajdowało się sześć półkolistych wgłębień - miejsc na osadzanie puszek z relikwiami.”

Do 1939 roku figurka przechowywana była w kolegiacie wieluńskiej, następnie ukryta przed Niemcami w Gumniskach koło Częstochowy. Po odnalezieniu, Niemcy przechowywali ją w sejfie banku w Wieluniu, skąd zaginęła w czasie wyzwalania miasta w 1945. Do tej pory nie wiadomo nic o dalszych losach figurki.

  Kuna

Kuna to znane w średniowieczu narzędzie kary służące do wymierzania kar hańbiących. Zwykle w formie żelaznej obręczy przytwierdzoną do słupa, za którą ściskano szyję lub rękę skazańca. Kuna wieluńska ma nietypowy kształt. Pochodzi prawdopodobnie z XIV w. Wykuta jest z 3 bloków piaskowca, z których najwyższy ma kształt ostrołuku, całość mierzy 160 cm wysokości. Dawniej stała przy kolegiacie ‘u lewego węgła’ jak pisał w 1920 r. Cz. Rokicki. Autor ten tak opisał wieluńską kunę ‘z zewnątrz kościoła (…) przy ziemi widać niewielki kształtny występ muru, a w nim wnękę, mającą na wysokości zaledwie pół łokcia; na spodzie tej wnęki jest wyżłobiony dołek, a nad dołkiem przeciąg na skoblu. Otóż ktoś, przeznaczony na pośmiewisko i pogardę publiczną, musiał klękać na ziemi i zgiąwszy rękę, wstawiać łokieć w ów dołek, a wtedy przeciąg zakładano ponad zgiętą w łokciu ręką i rękę zamykano na kłódkę’. Skazańca wystawiano na widok publiczny np. za rozpustę i cudzołóstwo.

   To rzadko spotykane narzędzie znajduje się obecnie w skrzydle budynku poklasztornego przy kościele pw. Bożego Ciała. 
kuna
Wieluńska kuna
  <>
Sfragistyka
    Dość bogaty materiał sfragistyczny odnoszący się do Wielunia dowodzi znaczenia tego miasta w przeszłości. Znanych jest kilkadziesiąt odcisków pieczęci, rozrzuconych po archiwach i muzeach w całym kraju. Wśród nich najstarszą jest pieczęć sądu ławniczo-wójtowskiego z XIV wieku, zawierająca w polu wieżę nakrytą spiczastym dachem zwieńczonym chorągiewką. Po obu stronach wieży znajduje się ornament roślinny. W otoku legenda – S(IGILLVM) SCABINORVM DE WELIN.
    Odcisk w wosku innej pieczęci znajdujemy zawieszony przy dokumencie pergaminowym z 25 XI 1402. Na pieczęci tej (40mm), w polu usianym gwiazdeczkami znajduje się baszta forteczna, u podstawy szersza, kryta spiczastym dachem. W górnej partii baszty znajdują się dwa kwadratowe otwory. Po obu jej stronach znajduje się roślinny ornament. Zaś w otoku legenda: ,,SIGILLVM CIVIVM DE WILIN”. Kolejny ślad pieczęci miejskiej pochodzi z 1496 r. i przedstawia wieżę blankowaną w polu, nakrytą spiczastym dachem. Gdyby nie informacja, że legenda jest wykonana minuskułą gotycką należałoby pieczęć tę uznać za odcisk z tłoka XIV-wiecznego. Istnienie jej jednak budzi wątpliwości
    Jeśli chodzi o genezę powtarzającego się w powyższych opisach znaku miejskiego, to wiązać ją można z podjęciem przez Kazimierza Wielkiego prac budowlanych, zmierzających do ufortyfikowania Wielunia. Do miasta prowadziły dwie bramy – Brama Krakowska i Brama Kaliska i, jak się sądzi, jedna z nich stała się godłem Wielunia. Wysiłki te czyniono w latach 1350-1351. W takim razie Władysław Opolczyk polecił wykorzystać znak miejski istniejący już od lat.
    Na kolejnym odcisku pieczęci na dokumencie przechowywanym w Muzeum Narodowym w Krakowie widać basztę obronną, o nieco szerszej podstawie i spadzistym dachu zakończonym chorągiewką zwróconą w lewo. Górna część baszty zwieńczona jest blankami. W otoku znajduje się legenda: ,,CIVITAS VELUN”. Pieczęć miasta Wielunia widnieje na dokumencie z 1535 roku.
    Na późniejszej, ale również XVI-wiecznej pieczęci wieża została jeszcze bardziej rozbudowana, wyraźnie zaznaczono, iż została wzniesiona na planie wielokąta, nakryta hełmem.
    Trzecią pieczęć XVI-wieczną znamy z odcisku pod dokumentem wystawionym w 1612 roku. Jej wyobrażenie napieczętne nie wprowadza już żadnych nowych elementów do symboliki miejskiej.

Numizmatyka

Z drugiej połowy XIV wieku pochodzi monety, na których rewersie znajduje się herb Wielunia. Datować je można za sprawą tekstów towarzyszących wyobrażeniom namonetnym: na awersie widzimy pomiędzy dwoma krzyżami wieżę blankowaną, nakrytą spiczastym dachem zwieńczonym kulą, a towarzyszący jej napis informował, iż była to moneta bita w Wieluniu. Rewers ozdobiony był książęcym, niekoronowanym Orłem zwróconym w prawo, zaś napis informował, iż bito ją z woli księcia Władysława Opolczyka. Monety te bito ze srebra, miały średnicę 12-14 mm i ważyły przeciętnie ok. 0,25 g.

denar1 

Denar wieluński. Napis: awers -  MONETA VELUNES; rewers -DUCI[S] [LADIS]LAI

Bibliografia:

Adamczewski M., Heraldyka miast wielkopolskich do końca XVIII wieku, Warszawa 2000.
Ciekliński Z., Zabytki sztuki Ziemi Wieluńskiej, ,,Słowo Powszechne” 1956 nr 1.
Corpus Inscriptionum Poloniae, red. R. Rosin, Łódź 1981, t. 2.
Książek J., „Siedzieć jak w kunie”, „Na sieradzkich szlakach” 1988, nr 2 (50).
Łoziński J., Zabytki powiatów wieluńskiego i radomszczańskiego. Sprawozdanie z objazdu inwentaryzacyjnego, ,,Biuletyn Historii Sztuki” R. XIV 1952, nr 2.
Mrugała B., Działalność Muzeum Ziemi Wieluńskiej w Wieluniu w latach 1994-1995, ,,Sieradzki Rocznik Muzealny”, t. 10, 1995/96.
Olejnik T., Muzeum Ziemi Wieluńskiej. Dzieje. Zbiory. Działalność 1964-1984, Warszawa-Łódź 1987.
Olejnik T., Pieczęcie i herby miast Ziemi Wieluńskiej, Łódź 1971.
Pagaczewski J., Madonna wieluńska, Kraków 1928.
Powiat wieluński, opr. H. Hohensee-Ciszewska i B.Wolff [w:] Katalog zabytków sztuki w Polsce, Warszawa 1953, t. II, z.12.
Sucheni-Grabowska A., Materiały do dziejów kultury materialnej, ,,Studia z dziejów gospodarstwa wiejskiego” , Wrocław 1957, t. I.
Patykiewicz W., Banaszkiewicz E., Madonna Wieluńska, ,,Częstochowskie Wiadomości Diecezjalne”, 1971, nr 4-6, R. 45.
Walicki M., Malarstwo polskie w XV wieku, Warszawa 1938.

 

powrót         do góry