powrót

Maciej Ignasiak
Fortyfikacje wieluńskie

Dzieje umocnień

    Wieluń lokowano w 2 poł. XIII w. na terenie o naturalnych cechach obronnych, na cyplu wysoczyzny wcinającej się w zabagnioną nizinę obfitującą w liczne stawy i cieki wodne. Jako miasto pograniczne był on wielokrotnie narażony na ataki z zewnątrz, budowa umocnień była więc szczególnie potrzebna i rozpoczęto ją w średniowieczu. Od czasów panowania Kazimierza Wielkiego miasto pełniło ważną rolę w systemie umocnień granicznych państwa polskiego a istniejący tu zamek był rezydencją królewską. Podczas rządów Władysława Opolczyka, przez krótki okres, Wieluń był istotnym elementem w obronie terytorium Księstwa Opolskiego.  W XV w. umocnienia osłaniały mieszczan przed licznymi grabieżczymi najazdami ze Śląska i Wielkopolski. Ze źródeł pisanych wynika, że w 1457 r. umocnienia zostały pokonane i zniszczone podczas najazdu księcia Janusza Oświęcimskiego a w 1587 r. ucierpiały podczas wojny sukcesyjnej o koronę między Maksymilianem Habsburgiem a stronnikami Zygmunta III. Do początku XVII w. miasto jeszcze dbało o swoje fortyfikacje, naprawiało je i rozbudowywało. Wojny 2 poł. XVII i XVIII doprowadziły do zubożenia społeczeństwa a samo miasto do ruiny. W tym czasie z powodu braku funduszy nie naprawiano już przestarzałego systemu obronnego. Zniszczone umocnienia adaptowano do prywatnych celów, wybierano surowiec budowlany, zasypywano fosę a wały miejskie zamieniano w działki uprawne. Ostatecznie na przełomie  XVIII i XIX w. władze pruskie w ramach planu regulacyjnego zaczęły systematycznie rozbierać niebezpieczne i szpetne pozostałości umocnień wraz z zamkiem oraz zasypywać fosy.    
 
kule

Kule znalezione w zgliszczach wieży Bramy Kaliskiej

podwale

Ul. Podwale - zabudowa "oblepiająca" mur obronny
(zaznaczony na czerwono)

     Do czasów współczesnych zachowały się jedynie dwa odcinki muru, brama miejska przebudowana na nowy ratusz w 1842 r., fragment bastei i dwie zrujnowane baszty. W skutek nieszczęść dziejowych, które dotknęły Wieluń również dokumenty mówiące o jego fortyfikacjach tylko w niewielkiej ilości dotrwały do naszych czasów. W konsekwencji silne niegdyś fortyfikacje w zasadzie pozostały nie do końca rozpoznane.
   Po II wojnie światowej pojawił się pomysł rewitalizacji starówki wieluńskiej, który zaowocował podjęciem badań nad umocnieniami a następnie ich stopniową rekonstrukcją. Współczesne badania umocnień wieluńskich pod kątem architektoniczno - historycznym były prowadzone w latach 60. XX w. Powstała wtedy, w dużym stopniu hipotetyczna i uogólniona, koncepcja rozwoju fortyfikacji wieluńskich. W wyniku tych prac przyjęto, że mury obronne powstały ok. 1350 r. z inicjatywy Kazimierza Wielkiego. Analiza typologiczna bram i baszt doprowadziła do wniosku, że formy ich nie odpowiadają znanym bramom i basztom XIV-wiecznym i w konsekwencji przyjęto, że najpierw powstała samodzielna kurtyna muru a dopiero później dostawiano kolejne obiekty punktowej obrony. Pierwotnie w XIV w. miały powstać dwie bramy na linii głównego szlaku przecinającego miasto. Dla wieku XV przyjęto, że rozwój umocnień nie odbiegał od panujących ogólnopolskich koncepcji obronnych i stwierdzono ogólnie, że “mury miejskie były remontowane i zapewne rozbudowywane” m.in. o wieżę przy Bramie Kaliskiej i wieżę w narożniku północno–wschodnim murów. Przyjęto również w oparciu o liczniej zachowane źródła pisane z 2 poł. XVI w., że w tym czasie obok starszych bram Krakowskiej i Kaliskiej wybudowano nową Bramę Wrocławską, nadbudowano starsze bramy oraz wybudowano trzy nowe baszty. 
   W latach 80. i 90. XX w. dotychczasowa wiedza na temat umocnień wieluńskich została poszerzona o nowe źródła archeologiczne oraz nowo odnaleziony dokument kartograficzny. Badania nowych źródeł ujawniły kilka faktów odmiennych od dotychczasowych ustaleń. W związku z tym zarysowała się nieco inna koncepcja rozwoju fortyfikacji wieluńskich będąca, tak jak poprzedniczka, w dużym stopniu rozwiązaniem hipotetycznym, wymagającym dalszej weryfikacji w formie nowoczesnych badań archeologicznych. Według tej koncepcji pierwotnie miasto posiadało umocnienia drewniano–ziemne, które stopniowo uzupełniano o murowane budowle. Przypuszczalnie przyjęto system obrony oparty na wieżach, których część powstawała razem z murem. W późniejszym okresie obwód zagęszczono dodatkowymi obiektami. Cały czas starano się nadążyć za zmieniającą się techniką oblężniczą i stąd budowle te miały zróżnicowane formy. Na obwodzie umocnień według różnych interpretacji powstało 9–12 punktów obronnych. Części z nich dotychczas nie odnaleziono ale odnotowano je w mało czytelny sposób w dawnych dokumentach.

wykop

Wykop archeologiczny odsłaniający relikty Bramy Kaliskiej

Wały i fosy
 
   W trakcie badań archeologicznych w części zachodniej starego miasta odkryto średniowieczny wał obronny. Jego szerokość dochodziła do 10 m. Umocniony był drewnianymi konstrukcjami po obu stronach podstawy, natomiast na koronie wału mogło znajdować się przedpiersie z pionowo wbitych dranic (desek odłupanych od pnia).      Wał usypano z piasku wybranego z krawędzi cypla, na którym ulokowano miasto. W ten sposób powstała również pierwsza wąska fosa. Datowanie wału jest szacowane na podstawie znalezionej ceramiki na schyłek XIII lub XIV w.
 W późniejszym okresie podczas rozbudowy murów poszerzono również fosę do 20–30 m a wał nieco rozplantowano. Szerokość koryta fosy wyznaczał drugi wał ziemny. Jego podstawę wzmocniono drewnianym oszalowaniem. W samej fosie sztucznie podniesiono poziom wody przy pomocy kilku tamek.
    Pierwsze zachowane wzmianki o wale pochodzą dopiero z XVI w. Z okresu nowożytnego mamy informacje o młynach wałowych usytuowanych przy tamkach na fosie. Bez odpowiedzi na razie pozostaje pytanie czy wał obronny był związany z najwcześniejszym założeniem miasta, czy może stanowił jeden z elementów inwestycji króla Kazimierza Wielkiego obok wolnostojących bram, wież obronnych i odcinków muru.
wal

Wykop odsłaniający nawarstwienia wału
na Nowym Rynku


Mur obronny

    Obwód muru otaczającego miasto miał kształt wydłużonego owalu i zamykał obszar o wielkości ok. 12 ha przy długości 420 m i szerokości ponad 300 m. Łączną długość obwodu szacuje się na ok. 1200– 1300 m. Mur miał szerokość ok. 1,8 m, dochodził do wysokości co najmniej ok. 6–6,5 m. Na koronie mury wybudowano dodatkowo osłaniające obrońców przedpiersie z regularnymi przerwami pełniącymi funkcję strzelnic (blanki). Źródła dotyczące fragmentu muru wspólnego z zamkiem wspominają ganki na murze. W trakcie badań archeologicznych w części zachodniej umocnień odnaleziono także odcinek muru o grubości 2,8 m. W jego szerokości ukryte były schody prowadzące na koronę muru i dalej do wejścia do wieży. Mur o tak wyjątkowej szerokości wybudowano nad strumieniem wypływającym z miasta. Do budowy murów wykorzystano lokalny piaskowiec wapnisty.

     Mur budowano w XIV i w początkach XV w. Kurtyna muru łączyła kilka budowli związanych z obroną punktową (bramy, wieże, baszty). Wraz z upowszechnieniem się broni palnej dodano kolejne budynki obrony punktowej a starsze budowle modernizowano.

obwod murow

Zarys murów obronnych i fos w Wieluniu według planu z końca XVIII w. Numery oznaczają
odkrytą lub domniemaną lokalizację wież, baszt i bram opisanych w dalszym tekście


Bramy, wieże, baszty, basteje ...

Brama Krakowska (1) zwana też Rudzką jest za jedną z najstarszych budowli XIV w. Broniławschodniego wjazdu do miasta. Pierwotnie była to kamienna prostokątna wieża przejazdowa o wymiarach ok. 9 x 8,5 m. Posiadała ostrołukowy otwór wjazdowy zamykany bronami (dębowa krata z żelaznymi okuciami). Bramę tę  nadbudowano o jedną kondygnację prawdopodobnie na przełomie XV i XVI w. Istnieje przypuszczenie, że dostawiono do niej również przedbramie. W 1591 r. nadbudowano kolejne ceglane poziomy w formie ośmiokątnego zwieńczenia. Równocześnie do nadbudowy bramy od strony północnej wjazdu wybudowano na zewnątrz muru duży kamienno - ceglany obiekt obronny – basteję (2), określaną współcześnie jako "prochownia". Obiekt powstał przez włączenie do systemu umocnień starszego wolnostojącego budynku interpretowanego jako łaźnia. Basteja posiadała dodatkowo od strony wjazdu basztę o nieokreślonym rodowodzie, być może stanowiącą część przedbramia Bramy Krakowskiej. Budowla przystosowana była do wykorzystania broni palnej. Jej zadaniem było flankowanie wjazdu do bramy krakowskiej oraz przedpola muru i wraz z bramą stanowiła silnie umocniony punkt obronny.

brama krakowska

Brama Krakowska
prochownia

Fazy rozbudowy Prochowni: 1 - druga połowa XIV w. - budowa wieży przejazdowej,
2 - druga połowa XVI w. - budowa wolnostojącej "łaźni"; 3. - 1593 r. budowa ścian bastei

    Brama Kaliska (3) zwana również Dąbrowską ulokowana przy zachodnim wjeździe do miasta powstała na osi z Bramą Krakowską. W początkowym okresie tj. W XIV i XV brama miała formę ściany zaopatrzonej we wrota wzniesione razem z bocznie flankującą je wieżą i północnym odcinkiem muru. Wieża miała w planie ok. 8 na 8,4 m i trzy ściany o grubości 2,4 m a czwartą wspólną z murem obwodowym o grubości 2,8 m. Całość wstawiona była w starszy przejazd w wale obronnym. Po wybudowaniu bramy pociągnięto dalszą część muru obronnego w kierunku południowym. W drugim etapie prawdopodobnie w 2 poł. XV w. lub na początku XVI  w. do  wrót  dostawiono prostokątne przedbramie w formie szyi przejazdowej o szerokości ok. 5 m i długości 13 m zaopatrzonej w zewnętrzne i wewnętrzne wrota. Ostatnią przebudowę stanowiło przedłużenie ok. przełomu XVI i XVII w. szyi przejazdowej o kolejne 24 m nad fosą. Budowla była prawdopodobnie rodzajem barbakanu.

faza1

Brama Kaliska - I faza
przejazd w wale obronnym

faza2

Brama Kaliska - II faza - 2 poł. XIV w. - pocz. XV w.
brama z wieżą i murem obronnym

faza3

Brama Kaliska - III  faza - 2 poł. XV w. - pocz. XVI w.
budowa przedbramia i poszerzenie fosy
faza4

Brama Kaliska - IV faza - 2 poł. XVI w. - pocz. XVII w.
budowa drugiego przedbramia - barbakanu


  Brama Wrocławska (4) zwana Gaszyńską, Maksymiliańską i Nową ulokowana była w południowej części obwarowań. Zarys założenia znany jest jedynie z XVII–wiecznego wyobrażenia. W skład węzła bramnego wchodziła wieża lub przedbramie przejazdowe i boczna wieża flankująca. Być może cała konstrukcja zbliżona była do Bramy Kaliskiej. Najwcześniejsze zachowane wzmianki o tej bramie pochodzą z XVI w.

    Wieża Mnisza (5) „o okrągłym kształcie i średniej wielkości” powstała w początkowym okresie budowy umocnień w narożniku północno–zachodnim miasta. Wzmiankowana była w źródle pod datą 1398 r. Dotychczas nie została zlokalizowana. Pierwotnie należała do miasta i była z nim połączona drogą zaopatrzeniową obiegającą prawdopodobnie cały obwód umocnień od strony zabudowy. Pod koniec XIV w. teren drogi z basztą włączony został do posiadłości klasztoru augustianów w zamian za wybudowanie lub sfinansowanie przez klasztor budowy wieży w innej części miasta oraz gwarancje dostępu do zajętej budowli w przypadku zagrożenia. W późniejszym okresie wieża służyła jako klasztorna latryna.
 
baszta mnisza

Plan posiadłości klasztoru augustianów przylegającej
do murów z zaznaczoną Wieżą Mniszą
(czerwony kolor)
baszta skarbczyk

Fundamenty Baszty Skarbczyk  (czerwona linia
 oznacza przebieg muru od baszty do Bramy Kaliskiej)


    Baszta Skarbczyk (6) położona w narożniku południowo - zachodnim. Znany jest tylko poziom fundamentów „o okrągłym kształcie” wysuniętym przed lico muru obronnego. Czas budowy baszty nie jest znany. Być może była to budowla analogiczna formą i przeznaczeniem do Wieży Mniszej. Pierwsze zachowane wzmianki na jej temat pochodzą dopiero z XVI w. W XVII w. wykorzystywana była jako skarbiec przez siostry bernardynki z pobliskiego klasztoru.

    Wieża Męczarnią (7) stoi do dziś w narożniku północno – wschodnim umocnień. Dostawiona jest do narożnika muru obronnego od strony miasta. Jest wybudowana na planie zbliżonym do kwadratu z kamienia i cegły. Grubość ścian wynosi ok. 2,8 m. Ze względu na fakt, ze wieża przylega do muru obronnego od strony miasta łączna grubość zewnętrznej przeszkody murowanej to ok. 4,6 m! Podobne budowle powstawały w XIV i XV w. W okresie późniejszym wieża uzyskała ośmioboczną nadbudowę. Nazwa budowli może mieć związek z funkcją więzienia i sali tortur.

wieza meczarnia
Na pierwszym planie Wieża Męczarnia wstawiona w narożnik muru obronnego,
w głębi widoczne pozostałości Prochowni przy Bramie Krakowskiej.


  W środkowej części północnej kurtyny muru stoi fragment ceglanej cylindrycznej baszty nazywanej Swawolą (8). W jej ścianie widać kluczowate otwory strzelnicze. Zachowana baszta prawdopodobnie powstała w wyniku gruntownej przebudowy w XVI w. jakiegoś starszego obiektu.  Nazwa obiektu bywa łączona z miejscem uciech cielesnych.

   Wśród budowli nie zlokalizowanych znajduje się Baszta Kaplica (9) i Wieża Szlachecka (10) (wymieniane przez źródła pisane w obrębie zabudowań zamkowych włączone w obwód murów miejskich, być może na styku założenia zamkowego z miastem), Wieża ku Błoniu (11) i Czerwona Wieża. Zagadkową budowlą jest też "zębate" (12) założenie od południowej strony miasta przy obecnym muzeum znane z XVII wiecznego planu. W opinii jednych były to pozostałości zewnętrznej zabudowy klasztoru według innych  pozostałości bastionu osłaniającego zabudowania pałacu biskupiego znajdującego się prawdopodobnie w tej części. Obiekt nie był badany archeologicznie.
baszta swawola

Ukryta na prywatnej posesji pozostałość  Swawoli


Zamek wieluński

    W Wieluniu w obrębie murów, w narożniku południowo–wschodnim miasta, istniał wydzielony kwartał zamkowy posiadający część umocnień wspólnych z miastem. Od zabudowy miejskiej oddzielał go wewnętrzny mur i fosa. Zamek powstał za panowania Kazimierza Wielkiego. Istnieje hipoteza, że już wcześniej istniał tu gródek pełniący funkcje siedziby kasztelani. Jest to mało prawdopodobne bo w tym czasie funkcje  kasztelani mógł pełnić silnie ufortyfikowany gród w Widoradzu w połowie drogi między Rudą a Wieluniem. O wczesnym zamku brak wiadomości. Prawdopodobnie pierwotnie posiadał murowaną wieżę mieszkalną lub ostatecznej obrony (donżon) tzw. Wieżę Białą rozebraną później z polecenia królowej Bony. Pozostała zabudowa mogła być drewniana. Młodsze źródła przedstawiają zamek w formie regularnego czworoboku z budynkiem kryjącym w sobie m.in. bramę wjazdową od strony wschodniej oraz domem od zachodu połączonych miejskim murem obronnym od południa i wewnętrznym od północy, wzdłuż których stały drewniane budynki gospodarcze. W późniejszym okresie powstał dodatkowy budynek przy ścianie północnej. Zamek otoczony był fosą z mostem zwodzonym a przed wjazdem ulokowany był tzw. przygródek pełniący w czasach nowożytnych funkcje zamku dolnego. Zamek był kilkakrotnie niszczony i odbudowywany. Ostatecznie został rozebrany po pożarze w 1791 r. Na jego miejscu w 1843 r. wzniesiono klasycystyczny pałac będący obecnie siedzibą starostwa.

pałac 
Budynek pałacowy - siedziba starostwa - w miejscu dawnego zamku.

Na podstawie:

J. Widawski, Miejskie mury obronne w państwie polskim do początku XV w., Warszawa 1976.
H. Jaworowski, J. Pietrzak, Problemy urbanistyki i badań terenowych średniowiecznego i nowożytnego Wielunia, [w:] Między północą a południem. Sieradzkie i Wieluńskie w późnym średniowieczu i czasach nowożytnych, red. T. J. Horbacz, Sieradz 1993.
L. Kajzer, S. Kołodziejczyk, J. Salm, Leksykon zamków w Polsce, Warszawa 2001.
W. Dudak, Turris Monachalis. Nieznana wieża w systemie średniowiecznych fortyfikacji miejskich Wielunia, mps 2002 r.
M. Ignasiak - niepublikowane materiały z badań i obserwacji na terenie Wielunia m.in.:
- Sprawozdanie końcowe z drugiego sezonu badań archeologiczno–architektonicznych reliktów Bramy Kaliskiej na Nowym Rynku w Wieluniu w woj. łódzkim, w 2001 roku, mps z 2002 r.
- Sprawozdanie z badań archeologicznych przy Bramie Kaliskiej na Nowym Rynku w Wieluniu mpis z 2001 r.
- Wyniki nadzoru archeologicznego przeprowadzonego w czerwcu 2001 r. przy rozbudowie kolektora sanitarnego przy budowie sieci cieplnej wzdłuż fragmentu ul. Zamenhofa i Reformackiej na obszarze dawnych umocnień północnej części starego miasta w Wieluniu, woj. łódzkie, mpis z 2001 r.
- Sprawozdanie z nadzorów przeprowadzonych od 5 kwietnia do 6 maja 200 r. przy budowie kanalizacji burzowej wzdłuż wschodniej pierzei Pl. Legionów i ul. Sienkiewicza w Wieluniu, woj. łódzkie, mpis z 2000 r.
- Sprawozdanie z oględzin wykopów budowlanych pod rurociąg sanitarny na obszarze dawnej fosy miejskiej wzdłuż ul. Kopernika w Wieluniu, woj. łódzkie, mpis z 2000 r.
- Sprawozdanie z nadzorów przeprowadzonych od października 1998 do lutego 1999 r. przy budowie kolektora sanitarnego na terenie dawnej fosy miejskiej między linią murów obronnych i ul. Zamenhofa w Wieluniu, mpis z 1999 r.
- Próba rekonstrukcji rozplanowania grodu w Widoradzu koło Wielunia w świetle analizy konstrukcji umocnień, reliktów zabudowy i zabytków metalowych, mpis 1997 r.
maciekignasiak@wp.pl


powrót         do góry